بادام‌زمینی یا پسته‌شامی با نام علمی Arachis hypogaea L. یک گیاه لگوم گرمادوست با رفتاری کم‌نظیر است: گل بالای خاک تشکیل می‌شود، اما پس از لقاح «میخ» یا میخک وارد خاک می‌شود و غلاف در تاریکی خاک رشد می‌کند. این راهنما از منشأ و نام‌شناسی، تیپ‌های بازار و انتخاب بذر تا آماده‌سازی زمین، کاشت، تلقیح ریزوبیومی، تغذیه، کلسیم منطقه غلاف‌دهی، آبیاری، برداشت، خشک‌کردن، فرآوری، آفلاتوکسین و اطلس کامل عارضه‌ها را پوشش می‌دهد.
شناخت زیست‌شناسی گیاه برای تصمیم‌های کاشت، آبیاری و برداشت ضروری است.
بادام‌زمینی از نظر گیاه‌شناسی «آجیل» نیست؛ یک بقولات است. نزدیک‌تر به لوبیا و نخود است تا بادام و پسته. میوه آن غلافی است که معمولاً ۱ تا ۴ دانه دارد. گیاه ریشه اصلی نسبتاً قوی و ریشه‌های جانبی فراوان دارد و در حضور باکتری‌های همزیست مناسب می‌تواند بخش بزرگی از نیاز نیتروژن خود را از تثبیت زیستی تأمین کند.
گونه زراعی Arachis hypogaea یک آلوتتراپلوئید است و دو دودمان ژنومی از خویشاوندان وحشی خود دارد. در طبقه‌بندی زراعی، دو زیرگونه اصلی hypogaea و fastigiata و چند واریته گیاه‌شناسی شناخته می‌شوند؛ در تجارت، تقسیم‌بندی رونده، ویرجینیا، اسپانیایی و والنسیا کاربردی‌تر است.
مدیریت بادام‌زمینی فقط مدیریت ریشه نیست. بخش ۰ تا حدود ۸ سانتی‌متری خاک که میخ‌ها وارد آن می‌شوند «منطقه غلاف‌دهی» است؛ بافت، رطوبت و کلسیم قابل‌دسترس این لایه مستقیماً روی تعداد غلاف سالم، پرشدن دانه و کیفیت بذر اثر می‌گذارد. به همین دلیل کلسیم و وضعیت فیزیکی سطح خاک در بادام‌زمینی اهمیت ویژه دارند.
داده‌های ژنومی جدید، منشأ بادام‌زمینی زراعی را در آمریکای جنوبی و در پی یک رویداد دورگ‌گیری میان دو گونه وحشی Arachis duranensis و Arachis ipaënsis قرار می‌دهند. محدوده محتمل منشأ در شرق رشته‌کوه آند، به‌ویژه جنوب‌شرقی بولیوی و شمال‌غربی آرژانتین است. پس از اهلی‌شدن، بادام‌زمینی به‌تدریج در آمریکای جنوبی گسترش یافت و با جابه‌جایی‌های تجاری پس از سده شانزدهم به آفریقا، آسیا و دیگر مناطق گرم جهان رسید.
در فارسی نام‌های بادام‌زمینی، پسته‌زمینی و پسته‌شامی برای این محصول دیده می‌شود. «زمینی» روشن است: بخش خوراکی در غلافی زیر خاک تشکیل می‌شود. اما «شامی» به این معنا نیست که منشأ گیاه شام بوده است؛ منشأ گیاه آمریکای جنوبی است.
در روایت‌های تاریخی ایران، ابراهیم پورداوود از چهره‌هایی است که ورود بذر بادام‌زمینی از بیروت و کشت آن در گیلان به او نسبت داده شده است. از همین رو، پیوند نام «پسته‌شامی» با مسیر آشنایی ایرانیان از ناحیه شام/لبنان منطقی و رایج است؛ با این حال برای ریشه‌شناسی قطعی واژه «شامی» یک سند واحد و نهایی وجود ندارد، بنابراین بهتر است آن را یک توضیح تاریخی محتمل بدانیم، نه منشأ گیاه.
نام رایج در بسیاری از کشورهای آسیایی و آفریقایی؛ اشاره به تشکیل میوه در زمین.
نام رایج در آمریکای شمالی؛ از نظر گیاه‌شناسی دانه یک لگوم است، نه مغز حقیقی.
دو نام فارسی شناخته‌شده؛ اولی توصیفی و دومی یادگار تاریخی/جغرافیاییِ مسیر آشنایی است.
غلاف برشته، مغز خام یا برشته، شور یا بدون نمک، محصولات آجیلی، مغز روکش‌دار و مخلوط‌های غذایی.
آسیاب مغز برشته پس از پوست‌گیری، با کنترل درجه برشته‌کاری، بافت، پایداری روغن و یکنواختی.
استخراج فشاری یا حلالی پس از تمیزکاری و آماده‌سازی؛ روغن تصفیه‌شده در صنایع غذایی کاربرد دارد.
کیک کم‌چرب پس از روغن‌کشی می‌تواند پس از کنترل ایمنی و کیفیت به آرد/کنسانتره پروتئین تبدیل شود.
مغز خردشده، پرالین، شکلات، حلواها، اسنک و محصولات نانوایی از بازارهای مهم بادام‌زمینی هستند.
پوسته و بقایای گیاهی بسته به استاندارد و آلودگی می‌توانند برای خوراک، بستر، کمپوست، سوخت زیستی یا مواد صنعتی استفاده شوند.
«نوع مناسب» فقط پربازده‌ترین رقم نیست؛ باید با بازار، فصل، خاک، ماشین‌آلات و بیماری‌های منطقه هم‌خوان باشد.
این گروه‌بندی با طبقه‌بندی دقیق گیاه‌شناسی یکسان نیست، اما برای تولید و صنعت بسیار کاربردی است. در انتخاب رقم باید ابتدا مشخص شود محصول برای بازار غلاف‌دار، آجیل درشت، روغن، کره بادام‌زمینی، شیرینی یا بذر تولید می‌شود.
در پژوهش‌های گیلان، رقم کارولینای شمالی ۲ (ان‌سی۲) به‌عنوان رقم رایج منطقه آستانه‌اشرفیه و یک تیپ ویرجینیا گزارش شده و در مطالعات مزرعه‌ای ایران به‌طور گسترده استفاده شده است. این به معنی برتری همیشگی ان‌سی۲ برای همه مناطق نیست؛ بذر جدید یا رقم جایگزین باید با آزمون سازگاری، بازار و سلامت بذر مقایسه شود.
بادام‌زمینی به یک فصل رشد گرم و بدون یخبندان نیاز دارد. دمای پایین خاک سبزشدن را کند و پوسیدگی بذر را بیشتر می‌کند. خاک ایده‌آل، شنی‌لومی تا لومی سبک، نرم، عمیق و دارای زهکش خوب است. خاک سنگین و کلوخه‌ای هم نفوذ میخ را دشوار می‌کند، هم هنگام برداشت باعث باقی‌ماندن غلاف در زمین و افزایش آسیب می‌شود.
تناوب دو تا سه‌ساله یا طولانی‌تر با غلات و گیاهان غیرمیزبان می‌تواند فشار لکه‌برگی، سفیدک ساقه، پوسیدگی‌های خاکزاد و بخشی از نماتدها را کاهش دهد. ذرت، گندم و سایر غلات در بسیاری از سامانه‌ها گزینه‌های مفیدی هستند؛ کشت پی‌درپی بادام‌زمینی و تناوب نزدیک با بعضی حبوبات/سویا در مزرعه‌ای با بیماری مشترک ریسک را بالا می‌برد. تناوب باید با «گونه نماتد غالب» منطقه نیز تطبیق داده شود.
هدف شخم زیاد نیست؛ هدف ساختن بستری یکنواخت، نسبتاً نرم، بدون لایه فشرده و با سطحی است که بعداً میخ‌ها بتوانند به آن نفوذ کنند. در خاک‌های مستعد فشردگی، بررسی لایه سخت و اصلاح آن پیش از کاشت اهمیت دارد. خاک‌ورزی زمانی انجام شود که خاک نه خیلی خیس و نه خیلی خشک باشد تا کلوخه درشت ایجاد نشود.
| عامل | دامنه/اصل کاربردی | توضیح تصمیم |
|---|---|---|
| دمای خاک | ترجیحاً حدود ۱۸ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر و رو به افزایش | کاشت در خاک سرد، سبزشدن را طولانی و بیماری گیاهچه را بیشتر می‌کند. |
| عمق بذر | معمولاً حدود ۴–۷ سانتی‌متر | در خاک سبک و خشک عمیق‌تر؛ در خاک سنگین/مرطوب کم‌عمق‌تر. بذر باید به رطوبت یکنواخت برسد. |
| فاصله ردیف | حدود ۴۰ تا ۹۰ سانتی‌متر بسته به تیپ و ماشین | تیپ بوته‌ای و برداشت دستی می‌تواند متراکم‌تر باشد؛ تیپ رونده و ماشین‌آلات به فاصله بیشتر نیاز دارند. |
| فاصله روی ردیف | تقریباً ۸ تا ۲۰ سانتی‌متر در بسیاری از سامانه‌ها | هدف «جمعیت یکنواخت» است؛ اندازه بذر، قدرت پنجه/شاخه و تیپ رشد عدد نهایی را تعیین می‌کنند. |
| الگوی کشت | ردیف منفرد، ردیف دوقلو، کپه‌ای/مربعی محلی | انتخاب بر اساس رقم، کنترل علف هرز، آبیاری و برداشت. |
برای قطعات کوچک و کشت محلی قابل اجراست؛ مزیت آن کنترل محل بذر است، اما یکنواختی عمق و هزینه کارگری محدودیت دارد.
برای سطح تجاری، تنظیم دقیق عمق، فاصله و فشردگی خاک اطراف بذر اهمیت دارد. آسیب مکانیکی به مغز باید کم باشد.
در برخی سامانه‌ها پوشش سریع‌تر ردیف و کاهش فضای خالی ایجاد می‌کند؛ تنظیم جمعیت و ماشین برداشت باید از ابتدا هماهنگ باشد.
بادام‌زمینی در صورت همزیستی موفق با Bradyrhizobium قادر است بخش بزرگی از نیتروژن خود را تأمین کند. مصرف سنگین و روتین نیتروژن بدون ارزیابی گره‌زایی معمولاً اقتصادی نیست و حتی می‌تواند تعادل رشد را برهم بزند. حدود ۳۰–۴۵ روز پس از سبزشدن چند بوته نمونه بیرون آورده شود؛ تعداد و رنگ داخلی گره‌ها بررسی شود.
کلسیم برای رشد عمومی گیاه لازم است، اما در بادام‌زمینی یک ویژگی مهم دارد: کلسیم دانه و غلاف عمدتاً باید در همان ناحیه‌ای که غلاف در خاک رشد می‌کند در دسترس باشد. انتقال کلسیم از ریشه به غلاف محدود است. بنابراین آزمون خاک سطحی منطقه نفوذ ژینوفور در خاک و کاربرد گچ کشاورزی در صورت نیاز، اهمیت ویژه دارد.
در راهنماهای معتبر، گچ کشاورزی در شروع گلدهی/شروع نفوذ ژینوفور در خاک زمانی مطرح می‌شود که کلسیم سطح خاک پایین یا نسبت کلسیم به پتاسیم نامناسب باشد؛ ارقام درشت ویرجینیا و تولید بذر حساس‌ترند. عدد و مقدار مصرف باید بر اساس آزمون خاک و خلوص منبع کلسیم محاسبه شود.
| عنصر | اصل مدیریت | ریسک افراط |
|---|---|---|
| فسفر | بر اساس آزمون خاک؛ برای ریشه، انرژی و استقرار اهمیت دارد. | مصرف بی‌هدف هزینه و برهم‌زدن تعادل ریزمغذی‌ها را بالا می‌برد. |
| پتاسیم | بر اساس آزمون؛ ترجیحاً طوری مدیریت شود که تجمع زیاد پتاسیم در منطقه غلاف‌دهی ایجاد نشود. | K زیاد در ناحیه تشکیل غلاف می‌تواند رقابت با کلسیم را تشدید کند. |
| بور | در مقدار کم برای رشد زایشی و کیفیت دانه مهم است؛ آزمون و سابقه مزرعه ملاک باشد. | فاصله کمبود تا مسمومیت باریک است؛ مصرف چشمی پرریسک است. |
| آهن/منگنز | در خاک آهکی و واکنش خاک بالا کمبود القایی شایع‌تر است؛ تشخیص از الگوی کلروز و آنالیز. | تکرار محلول‌پاشی بدون اصلاح علت ریشه‌ای، درمان پایدار نیست. |
| روی | فقط بر اساس آزمون و سابقه؛ بادام‌زمینی به غلظت بالای روی در خاک حساس است. | روی زیاد می‌تواند کوتولگی و کلروز شدید ایجاد کند. |
برای اصلاح ماده آلی و ساختمان خاک، استفاده هدفمند از هیومیک و فولویک اسید می‌تواند در برنامه مزرعه بررسی شود؛ در برنامه‌های کمبود بور یا کلسیم نیز انتخاب منبع بور یا کلسیم باید بر اساس آزمون و مرحله رشد باشد، نه صرفاً برنامه تقویمی.
بادام‌زمینی خشکی را تا حدی تحمل می‌کند، اما خشکی در مرحله اشتباه می‌تواند مستقیم به تعداد و پرشدن غلاف ضربه بزند.
| مرحله | حساسیت نسبی به کم‌آبی | هدف مدیریت |
|---|---|---|
| جوانه‌زنی و سبزشدن | متوسط تا بالا | بستر مرطوب اما بدون غرقاب و سله. |
| رشد رویشی اولیه | کمتر | تشویق ریشه‌دوانی، پرهیز از آبیاری بسیار سطحی و مکرر. |
| گلدهی و نفوذ ژینوفور در خاک | بالا | رطوبت لایه سطحی برای نفوذ میخ و دسترسی کلسیم. |
| تشکیل و پرشدن غلاف | بسیار بالا | جلوگیری از نوسان شدید خشک/خیس. |
| رسیدگی نزدیک برداشت | رو به کاهش | کاهش تدریجی آب با توجه به بلوغ و قابلیت حفاری خاک؛ نه قطع کورکورانه. |
در بادام‌زمینی «خاک‌دهی سنگین» مثل سیب‌زمینی یک اصل عمومی نیست. آنچه لازم است سطح خاک نرم، بدون پوسته و بدون فشردگی باشد. کولتیواتور و وجین مکانیکی باید پیش از افزایش میخکها انجام شود؛ پس از نفوذ ژینوفور در خاک، عبور تیغه نزدیک ردیف می‌تواند میخ‌ها و غلاف جوان را قطع کند. شکستن سله سبک در زمان مناسب مفید است، اما دفن طوقه و انباشتن خاک خیس روی ساقه می‌تواند بیماری را بیشتر کند.
| گروه | نمونه | ارزیابی | منطق |
|---|---|---|---|
| غلات | گندم، جو، ذرت، سورگوم | عموماً مناسب | شکستن چرخه بسیاری از بیماری‌های برگی و خاکزاد؛ با توجه به گونه نماتد. |
| پنبه | پنبه | در بسیاری از سامانه‌ها مناسب | تناوب متفاوت و کاهش فشار برخی بیماری‌های بادام‌زمینی؛ برنامه علف‌کش و بقایا بررسی شود. |
| حبوبات نزدیک | سویا و برخی لگوم‌ها | مشروط تا نامناسب | امکان اشتراک بیماری/نماتد و افزایش اینوکولوم در مزرعه. |
| خود بادام‌زمینی | کشت پیاپی | نامناسب | افزایش لکه‌برگی، سفیدک ساقه، پوسیدگی‌ها و نماتد و دشوارتر شدن کنترل علف هرز. |
| کشت پوششی زمستانه | غلات/ترکیبات سازگار | مفید با مدیریت | پوشش خاک و فرسایش کمتر؛ زمان خاتمه پوشش نباید خاک را سرد/مرطوب و کشت را عقب بیندازد. |
هدف عملی، فاصله دادن بادام‌زمینی از خودش و میزبان‌های مشترک است. در مزرعه با سابقه سفیدک ساقه یا نماتد، تناوب سه‌ساله یا طولانی‌تر ارزش بیشتری دارد. برنامه تناوب باید همزمان با علف‌کش‌های باقیمانده محصول قبلی بررسی شود؛ برخی مواد می‌توانند به بادام‌زمینی سال بعد آسیب بزنند.
علامت ظاهری نقطه شروع است؛ تشخیص نهایی با تاریخچه مزرعه، واکنش خاک، ریشه و آنالیز خاک/برگ انجام می‌شود.
گرهزاییرنگپریدگی عمومی از برگ‌های پیر، رشد کند و گره‌های کم یا سفید.
راهنمای مدیریت: ریشه چند بوته را بررسی کنید. اگر گره فعال کم است، علت تلقیح، خشکی، واکنش خاک، شوری یا بیماری ریشه بررسی شود؛ کود نیتروژنی فقط پس از تشخیص و بر اساس توصیه محلی.
کلسیمغلاف پوک، دانه ناقص، کیفیت بذر پایین و در موارد شدید سیاهی/نکروز جنین. برگ ممکن است علامت واضحی نداشته باشد.
راهنمای مدیریت: آزمون ناحیه تشکیل غلاف؛ اصلاح کلسیم خاکی در زمان مناسب با گچ/منبع مجاز. محلول‌پاشی برگ جایگزین مطمئن نیست.
بورکاهش کیفیت دانه، قلب توخالی، رشد نامنظم و در موارد شدید بدشکلی بافت جوان.
راهنمای مدیریت: آنالیز خاک/برگ و مقدار کم و دقیق بور؛ از تکرار بی‌حساب به دلیل فاصله کم کمبود تا سمیت پرهیز شود.
آهنکلروز بین‌رگبرگی برگ‌های جوان؛ رگبرگ‌ها سبزتر می‌مانند. در خاک آهکی و واکنش خاک بالا بیشتر دیده می‌شود.
راهنمای مدیریت: واکنش خاک، آهک فعال و رطوبت ریشه بررسی شود؛ آهن کلاته مناسب خاک/محلول‌پاشی در صورت تأیید و اصلاح عامل محدودکننده.
منگنززردی بین‌رگبرگی و شبکه سبز رگبرگ، معمولاً در خاک‌های با واکنش خاک بالا.
راهنمای مدیریت: تأیید با آنالیز؛ محلول‌پاشی منگنز در صورت نیاز و اجتناب از آهک‌دهی بیش از حد.
پتاسیمزردی و سوختگی حاشیه برگ‌های پیر، رشد و تحمل تنش کمتر؛ با خشکی اشتباه می‌شود.
راهنمای مدیریت: آزمون خاک؛ پتاسیم را بر اساس نیاز کل تناوب مدیریت کنید و از تجمع زیاد در ناحیه تشکیل غلاف که رقابت با کلسیم ایجاد می‌کند، بپرهیزید.
فسفررشد کند، سبزی تیره و گاهی ته‌رنگ ارغوانی در تنش سرد؛ ریشه ضعیف.
راهنمای مدیریت: آزمون خاک و اصلاح پیش از کاشت یا نواری استاندارد؛ در خاک سرد جذب فسفر حتی با وجود مقدار کافی محدود می‌شود.
منیزیمکلروز بین‌رگبرگی ابتدا در برگ‌های پیر؛ با پتاسیم بالا یا خاک بسیار اسیدی تشدید می‌شود.
راهنمای مدیریت: آنالیز برگ/خاک و اصلاح نسبت کلسیم، منیزیم و پتاسیم؛ منبع منیزیم بر اساس واکنش خاک و نیاز.
رویکوتولگی، کلروز و ریشه ضعیف؛ بادام‌زمینی به روی زیاد خاک حساس است و مشکل می‌تواند پس از کاربردهای سنگین قبلی دیده شود.
راهنمای مدیریت: آزمون روی خاک؛ از افزودن بیشتر خودداری و با مدیریت واکنش خاک/تناوب و نظر آزمایشگاه برنامه اصلاحی تعیین شود.
تنشجمعشدن برگ، توقف رشد، کاهش گل و میخک، دانه سبک و افزایش ریسک آلودگی قارچی در غلاف‌های تحت تنش.
راهنمای مدیریت: پایش رطوبت و آبیاری به‌موقع در نفوذ ژینوفور در خاک و پرشدن غلاف؛ حفظ یکنواختی رطوبت و برداشت در پنجره مناسب.
تنشزردی عمومی، پژمردگی در شرایط مرطوب، ریشه تیره، ریزش برگ و افزایش پوسیدگی غلاف.
راهنمای مدیریت: بازکردن زهکش، قطع آبیاری، رفع فشردگی در فصل بعد و ارزیابی بیماری‌های ثانویه ریشه.
اختلالغلاف لکه‌دار، نرم یا سیاه؛ می‌تواند از رطوبت زیاد، زخم برداشت، قارچ‌ها یا کمبود تهویه ناشی شود.
راهنمای مدیریت: تفکیک علت با بازکردن غلاف و بررسی ریشه؛ برداشت و خشک‌کردن به‌موقع و مدیریت زهکش.
اختلالبرداشت زود: دانه نارس و سبک؛ دیر: جداشدن غلاف از بوته، جوانه‌زنی بعضی تیپ‌ها یا افزایش خسارت خاکزاد.
راهنمای مدیریت: نمونه بلوغ ۱۵۰–۲۰۰ غلاف از نقاط نماینده و ارزیابی رنگ مزوکارپ/مaturity board؛ تقویم تنها راهنماست.
آفتنقرهای شدن، زخم و پیچیدگی برگ‌های جوان؛ برخی گونه‌ها ناقل ویروس لکه‌حلقوی/پژمردگی لکه‌ای هستند.
راهنمای مدیریت: پایش گیاهچه و جمعیت؛ بذر سالم، تاریخ کاشت و پوشش مزرعه در مدیریت ویروس مهم‌اند. مواد مؤثره احتمالی بسته به ثبت منطقه: ایمیداکلوپراید Imidacloprid، تیامتوکسام Thiamethoxam یا اسپینتورام Spinetoram؛ آستانه و برچسب ملاک است.
آفتکلنی تیره زیر برگ و سرشاخه، پیچیدگی، عسلک و ضعف؛ ناقل چند ویروس گیاهی.
راهنمای مدیریت: حفظ دشمنان طبیعی، کنترل علف هرز میزبان و درمان فقط در جمعیت زیان‌آور. نمونه مواد مؤثره ثبت‌محور: استامی‌پراید Acetamiprid، فلونیکامید Flonicamid یا پی‌متروزین Pymetrozine.
آفتمینهای تاولی، سپس تاخوردگی و خشکیدگی برگ؛ لارو در بافت یا برگ تاخورده دیده می‌شود.
راهنمای مدیریت: پایش درصد برگ آلوده و لارو زنده؛ حفظ پارازیتوئیدها. در ثبت‌های مجاز می‌توان از امامکتین بنزوات Emamectin benzoate، اسپینوساد Spinosad یا کلرانترانیلی‌پرول Chlorantraniliprole استفاده کرد.
آفتلاروها ابتدا گروهی و سپس منفرد، سوراخ و اسکلتی‌کردن برگ؛ در جمعیت بالا کاهش سطح فتوسنتزی.
راهنمای مدیریت: کنترل علف‌های هرز میزبان و پایش لاروهای کوچک. گزینه‌های ثبت‌محور: ایندوکساکارب Indoxacarb، امامکتین بنزوات، کلرانترانیلی‌پرول یا اسپینتورام.
آفتنقطهنقطه زرد، برنزی شدن و تار ظریف زیر برگ؛ در هوای گرم و خشک تشدید می‌شود.
راهنمای مدیریت: کاهش گردوغبار و تنش خشکی، حفظ کنه‌های شکارگر. در صورت ثبت: آبامکتین Abamectin یا بیفنازیت Bifenazate با پوشش مناسب زیر برگ.
آفت خاکزیجویدهشدن ریشه و غلاف، بوته‌های ضعیف و غلاف زخمی که راه ورود قارچ‌ها می‌شود.
راهنمای مدیریت: نمونه‌برداری خاک پیش از کاشت، تناوب و مدیریت بقایا. حشره‌کش خاکی فقط بر اساس شناسایی آفت و ثبت محلی؛ درمان پس از تشکیل خسارت معمولاً دشوار است.
قارچیلکههای قهوه‌ای نسبتاً مشخص، اغلب با هاله زرد؛ اسپورزایی بیشتر روی سطح بالایی برگ دیده می‌شود.
راهنمای مدیریت: تناوب، دفن/مدیریت بقایا و برنامه قارچ‌کش بر اساس خطر. مواد مؤثره نمونه: کلروتالونیل Chlorothalonil، تبوکونازول Tebuconazole، پروتیوکونازول Prothioconazole، آزوکسی‌استروبین Azoxystrobin؛ تناوب گروه اثر ضروری است.
قارچیلکههای تیره‌تر تا تقریباً سیاه؛ اسپورزایی غالباً زیر برگ و ریزش برگ در اپیدمی شدید.
راهنمای مدیریت: پایش منظم از میانه فصل، حفظ پوشش محافظ در هوای مرطوب و تناوب مواد مؤثره؛ از تکرار یک گروه اثر پرهیز شود.
قارچیجوشهای نارنجی تا قهوه‌ای، بیشتر زیر برگ؛ زردی و ریزش زودرس در آلودگی بالا.
راهنمای مدیریت: حذف بقایای آلوده/میزبان داوطلب و برنامه محافظتی. تبوکونازول، پروپیکونازول، آزوکسی‌استروبین یا مخلوط‌های ثبت‌شده بسته به منطقه.
خاکزادپژمردگی کانونی، رشته‌های سفید قارچ در طوقه و پگ‌ها و اسکلروت‌های گرد شبیه دانه خردل.
راهنمای مدیریت: تناوب بلند، کاهش بقایای ضخیم کنار طوقه، آبیاری متعادل. مواد مؤثره نمونه در برخی کشورها: تبوکونازول، پروتیوکونازول، فلوتولانیل Flutolanil، فلوپیرام Fluopyram؛ ثبت محلی بررسی شود.
خاکزادضایعات قهوه‌ای روی ساقه نزدیک خاک، سوختگی شاخه و پوسیدگی غلاف؛ در رطوبت و پوشش متراکم شدیدتر.
راهنمای مدیریت: تناوب، بذر سالم، زهکش و برنامه قارچ‌کش خاکزاد ثبت‌شده؛ تشخیص از سفیدک ساقه مهم است.
خاکزادغلاف نرم/آبسوخته و پوسیدگی در خاک‌های مرطوب و گرم؛ ممکن است با پوسیدگی‌های دیگر مخلوط شود.
راهنمای مدیریت: زهکش و جلوگیری از اشباع؛ در سابقه شدید، انتخاب تیمار/قارچ‌کش مؤثر بر اومیست‌ها مانند مفنوکسام Mefenoxam فقط در صورت ثبت.
قارچیپوسیدگی بذر و گیاهچه، سیاهی طوقه و مرگ بوته، به‌ویژه در گرمای زیاد و بذر آسیب‌دیده.
راهنمای مدیریت: بذر سالم، جلوگیری از آسیب مکانیکی، کاشت در رطوبت مناسب و تیمار بذر ثبت‌شده مانند فلودیوکسونیل Fludioxonil/تیرام Thiram در جایی که مجاز است.
ویروسیکوتولگی، لکه و حلقه‌های کلروتیک/نکروتیک، رشد نامتقارن؛ تریپس ناقل اصلی است.
راهنمای مدیریت: رقم متحمل، مدیریت تاریخ/تراکم کاشت و تریپس. پس از آلودگی درمان ویروس وجود ندارد؛ حشره‌کش به‌تنهایی بیماری را حذف نمی‌کند.
نماتدبوتههای لکه‌ای کوتاه و زرد؛ گال روی ریشه و گاهی آسیب به پگ و غلاف.
راهنمای مدیریت: آزمایش خاک و شناسایی گونه، تناوب با غیرمیزبان، رقم مقاوم در دسترس و نماتدکش فقط طبق ثبت. درمان بعد از آلودگی شدید محدود است.
کیفیت/قارچیکپک زرد-سبز روی مغز یا غلاف ممکن است دیده شود، اما نبود کپک ظاهری تضمین نبود سم نیست.
راهنمای مدیریت: کاهش تنش خشکی نزدیک برداشت، برداشت به‌موقع، حذف مغز آسیب‌دیده، خشک‌کردن سریع و آزمون آفلاتوکسین در زنجیره تجاری.
بادام‌زمینی در هفته‌های نخست رشد، قبل از بسته‌شدن سایه‌انداز، رقابت‌پذیری محدودی دارد. دوره بحرانی کنترل معمولاً بخش مهمی از ۳ تا ۶ هفته نخست پس از سبزشدن را دربر می‌گیرد. بعد از افزایش نفوذ ژینوفور در خاک، وجین مکانیکی عمیق نزدیک ردیف می‌تواند به میخ و غلاف آسیب بزند؛ بنابراین کنترل زودهنگام اهمیت دوچندان دارد.
| علف هرز | نام علمی | مشکل اصلی | راهکار |
|---|---|---|---|
| تاج‌خروس | Amaranthus spp. | رشد سریع، بذر فراوان، مقاومت علف‌کش در برخی جمعیت‌ها | بستر کاذب، علف‌کش پیش‌رویشی مناسب و کنترل زودهنگام بوته کوچک. |
| اویارسلام | Cyperus rotundus | چندساله و غده‌دار؛ رقابت و تداخل با برداشت | کاهش ذخیره غده با تناوب و کنترل چندساله؛ انتخاب ماده ثبت‌شده متناسب. |
| قیاق | Sorghum halepense | ریزوم‌دار و سخت‌مهار | تناوب و گراس‌کش انتخابی روی رشد فعال، پیش از بذردهی. |
| پنجه‌مرغی | Cynodon dactylon | شبکه ریزوم/استولون، تداخل با حفاری | پاکسازی پیش از کاشت و برنامه چندمرحله‌ای؛ کنترل دیرهنگام دشوار است. |
| پیچک‌ها | Ipomoea spp. | پیچیدن روی بوته و اختلال برداشت | کنترل در مرحله کوچک با گزینه پهن‌برگ‌کش ثبت‌شده و ترکیب با وجین زودهنگام. |
بادام‌زمینی رشد نامحدود دارد؛ روی یک بوته ممکن است همزمان غلاف رسیده و نیمه‌رسیده وجود داشته باشد. تعداد روز تا برداشت بسته به تیپ، رقم، گرما، رطوبت و تاریخ کاشت تغییر می‌کند. بنابراین تصمیم برداشت با نمونه غلاف از چند نقطه مزرعه و بررسی بلوغ انجام می‌شود، نه فقط عدد روز.
روش رایج تخصصی، برداشتن لایه بیرونی پوست غلاف و مشاهده رنگ مزوکارپ روی صفحه ارزیابی بلوغ است. افزایش سهم غلاف‌های قهوه‌ای و سیاه نشانه نزدیک‌شدن به بلوغ است؛ آستانه دقیق با تیپ رقم و سلامت بوته تنظیم می‌شود.
میخ و غلاف قطع می‌شود و محصول بیشتری در خاک می‌ماند. در برخی مزارع آبیاری سبک قبل برداشت به حفاری کمک می‌کند.
خاک به غلاف می‌چسبد، عملیات سخت می‌شود و خطر پوسیدگی/خشک‌شدن کند بالا می‌رود.
اتصال غلاف‌های رسیده ضعیف می‌شود و تلفات حفاری بیشتر؛ بعضی تیپ‌های کم‌خواب ممکن است در رطوبت بالا جوانه بزنند.
پس از بیرون‌آوری، بوته‌ها معمولاً وارونه می‌شوند تا غلاف در معرض هوا باشد. مدت خشک‌شدن در مزرعه تابع هوا است؛ باران و شبنم می‌تواند برنامه را تغییر دهد. در زنجیره صنعتی، پس از جمع‌آوری، خشک‌کردن با هوای کنترل‌شده ادامه می‌یابد.
قارچ‌های Aspergillus flavus و A. parasiticus در شرایط مساعد می‌توانند آفلاتوکسین تولید کنند. تنش خشکی و گرمای اواخر فصل، آسیب غلاف، تأخیر در برداشت و سپس رطوبت بالا در خشک‌کردن یا انبار، ریسک را بیشتر می‌کند.
اصل طلایی: محصول باید پس از برداشت به‌سرعت و یکنواخت به رطوبت ایمن برسد. در استانداردهای رسمی آمریکا، رطوبت مغز برای انبار زیر حدود ۱۰٫۵٪ نگه داشته می‌شود؛ استاندارد خریدار و مقررات کشور مقصد مقدم است.
| مرحله | آنچه باید کنترل شود | خطای پرهزینه |
|---|---|---|
| پیش از کاشت | آزمون خاک، واکنش خاک، نماتد، زهکش، علف هرز چندساله، تناوب، کیفیت بذر | انتخاب زمین سنگین/آلوده بدون برنامه اصلاحی |
| روز کاشت | دمای خاک، رطوبت، عمق، سلامت مغز، تلقیح، جمعیت | بذر شکسته، خاک سرد، کاشت بسیار کم‌عمق یا ناهمگن |
| ۲–۴ هفته | تراکم، تریپس، علف هرز، گره‌زایی اولیه، سله | از دست‌دادن پنجره کنترل علف هرز |
| شروع گلدهی | کلسیم ناحیه تشکیل غلاف، بور در صورت نیاز، رطوبت سطحی | تأخیر کلسیم تا زمانی که عمده غلاف‌ها شکل گرفته‌اند |
| نفوذ ژینوفور در خاک تا پرشدن غلاف | آب، لکه‌برگی، سفیدک ساقه، آفات، سلامت پوشش | نوسان شدید رطوبت و سمپاشی بدون تشخیص |
| نزدیک رسیدگی | نمونه بلوغ، سلامت بوته، هوا، رطوبت خاک | برداشت صرفاً بر اساس «تعداد روز» |
| پس از برداشت | خشک‌کردن، سورت، رطوبت، آفلاتوکسین و انبار | توده‌کردن محصول مرطوب یا خیس‌شدن مجدد |
خیر. از نظر گیاه‌شناسی عضو بقولات است. نام‌های بادام‌زمینی و پسته‌شامی نام‌های رایج‌اند، نه بیان خویشاوندی گیاه‌شناسی.
«شامی» احتمالاً به مسیر تاریخی آشنایی و ورود محصول از شام/لبنان مربوط است، نه منشأ واقعی گیاه. روایت‌هایی ورود بذر از بیروت به گیلان را به ابراهیم پورداوود نسبت می‌دهند. منشأ ژنتیکی بادام‌زمینی آمریکای جنوبی است.
پس از لقاح، پایه تخمدان طویل می‌شود و ساختاری به نام میخک یا ژینوفور ایجاد می‌کند. میخک به سمت خاک می‌رود و پس از نفوذ در خاک، انتهای آن تبدیل به غلاف می‌شود. این رفتار «زمین‌میوه‌دهی» نام دارد.
از نظر زیستی ممکن است بعضی مغزهای خام جوانه بزنند، اما برای کشت تجاری توصیه نمی‌شود؛ رقم، خلوص، قوه نامیه، تیمار حرارتی، بیماری بذرزاد و سابقه انبار نامشخص است. بذر استاندارد و آزمون‌شده انتخاب بهتری است.
خیر. غلاف بیرونی برای کاشت مکانیزه جدا می‌شود، اما پوشش نازک روی مغز باید سالم بماند. خراش و شکستن لپه جوانه‌زنی و سلامت گیاهچه را کم می‌کند.
در گره‌زایی موفق، نیاز به نیتروژن معدنی زیاد معمولاً کم می‌شود. ابتدا ریشه و گره‌ها بررسی شوند. گره فعال داخل صورتی/قرمز است. مصرف نیتروژن باید بر اساس آزمون و وضعیت واقعی مزرعه باشد.
غلاف در خاک تشکیل می‌شود و کلسیم موردنیاز دانه باید در همان منطقه سطحی خاک در دسترس باشد. کمبود کلسیم می‌تواند غلاف پوک و بذر کم‌کیفیت ایجاد کند؛ به همین دلیل آزمون ناحیه تشکیل غلاف و گچ کشاورزی در زمان مناسب در بسیاری از سامانه‌ها مطرح است.
اصل، نرم و قابل نفوذ بودن سطح خاک است، نه خاک‌دهی سنگین. عملیات دیرهنگام و عمیق می‌تواند میخکها را قطع کند و خاک خیس انباشته‌شده کنار طوقه بیماری را افزایش دهد.
عدد ثابت ندارد. رقم، دما و آب روی بلوغ اثر دارند. نمونه‌برداری غلاف و ارزیابی رنگ مزوکارپ/مaturity board همراه با سلامت بوته و پیش‌بینی هوا معیار دقیق‌تری است.
کاهش تنش خشکی شدید، برداشت به‌موقع، جلوگیری از آسیب غلاف، خشک‌کردن سریع تا رطوبت ایمن، سورت دانه‌های آسیب‌دیده، انبار خشک و آزمون آزمایشگاهی در زنجیره تجاری. نبود کپک ظاهری به معنی نبود آفلاتوکسین نیست.
لینک منبع زیر تک‌تک تصاویر نمایش داده نشده و همه اعتبارها در همین منوی واحد تجمیع شده‌اند تا ساختار صفحه با استاندارد دانشکده وانیا یکسان بماند.
اطلاعات این صفحه برای آموزش و تصمیم‌سازی مزرعه‌ای تدوین شده است. رقم، تاریخ کاشت، فاصله، برنامه تغذیه، سم، علف‌کش، دوز، اختلاط، دوره کارنس و زمان برداشت باید با آزمون خاک و آب، برچسب ثبت‌شده، شرایط مزرعه، مقررات منطقه و نظر کارشناس تطبیق داده شود. برای محصول خوراکی، استانداردهای ایمنی غذایی و حدود مجاز آفلاتوکسین کشور مقصد نیز ملاک نهایی است.
