تنش / اختلالخوابیدگی گندم
Lodging
خوابیدن بوته‌ها بر اثر باد، باران، ساقه ضعیف، تراکم بالا یا نیتروژن بیش‌ازحد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: مدیریت تراکم، تعادل نیتروژن و پتاسیم، انتخاب رقم و پایش بیماری‌های طوقه و ساقه.
دانشکده وانیا زیست | دایره‌المعارف گیاه
راهنمای جامع کاشت، داشت، تغذیه، آفات و بیماری‌های گندم
این راهنما برای مدیریت گندم (Triticum aestivum L. و گندم دوروم Triticum durum) از انتخاب بذر و استقرار مزرعه تا پنجه‌زنی، ساقه‌رفتن، خوشه‌دهی، گلدهی، پرشدن دانه، تغذیه، آبیاری، تشخیص کمبودها و تنش‌ها، آفات، بیماری‌ها، علف‌های هرز، IPM و برداشت تدوین شده است.
تیرهPoaceae | گندمیان
چرخهپاییزه یا بهاره بسته به رقم و اقلیم
ریشهافشان؛ حساس به تراکم، غرقاب و بیماری‌های طوقه
مراحل حساسپنجه‌زنی، ساقه‌رفتن، گلدهی و پرشدن دانه
1
شناخت گندم و مراحل رشد
برای تصمیم‌های مزرعه‌ای، عدد تقویمی به‌تنهایی کافی نیست؛ مرحله واقعی رشد بوته باید مبنا باشد. نیاز نیتروژن، حساسیت به سرما، زمان علف‌کش و خطر بیماری‌های خوشه با مرحله رشد تغییر می‌کند.
جوانه‌زنی و استقرار
یکنواختی عمق کاشت، رطوبت بستر و سلامت بذر، پایه تراکم نهایی مزرعه‌اند.
پنجه‌زنی
تعداد پنجه بارور، بخشی از ظرفیت عملکرد را تعیین می‌کند؛ کمبود نیتروژن، آب یا سرمای شدید آن را محدود می‌کند.
ساقه‌رفتن تا ظهور برگ پرچم
حفاظت از سطح برگ‌های بالایی و تأمین آب و عناصر در این بازه اهمیت زیادی دارد.
خوشه‌دهی، گلدهی و پرشدن دانه
تنش گرما/خشکی و فوزاریوم خوشه در این مراحل می‌توانند مستقیماً کمیت و کیفیت دانه را کاهش دهند.
بوتینگ / آبستنی خوشهGS41–49
غلاف برگ پرچم متورم می‌شود و خوشه هنوز عمدتاً داخل غلاف است.
خوشه‌دهیGS51–59
خوشه از غلاف برگ پرچم خارج می‌شود؛ در GS59 خروج خوشه کامل است.
گلدهیGS61–69
بساک‌ها روی خوشه دیده می‌شوند؛ GS65 تقریباً میانه گلدهی است.
این سه مرحله برای زمان‌بندی بسیاری از عملیات مزرعه‌ای حساس‌اند. مرحله رشد از چند نقطه نماینده مزرعه بررسی شود، نه فقط از یک بوته.
تشخیص گندم از جو؛ از بوته جوان تا خوشه
گندم و جو در ابتدای رشد بسیار شبیه‌اند. برای تفکیک مطمئن، فقط به رنگ یا وجود ریشک تکیه نمی‌شود؛ گوشوارک، لیگول، شکل خوشه و آرایش سنبلچه‌ها کنار هم بررسی می‌شوند.
| نشانه | گندم | جو |
|---|---|---|
| گوشوارک (Auricle) | کوچک تا متوسط و معمولاً دارای موهای ظریف در لبه | بزرگ‌تر، روشن‌تر و معمولاً بدون مو؛ ساقه را واضح‌تر دربرمی‌گیرد |
| لیگول (Ligule) | کوتاه | معمولاً متوسط و واضح‌تر از گندم |
| خوشه بالغ | سنبلچه‌های چندگلچه‌ای روی محور؛ فرم خوشه بسته به رقم متغیر | در هر گره محور سه سنبلچه شکل می‌گیرد؛ در جو دو ردیفه سنبلچه مرکزی بارور و در جو شش ردیفه هر سه بارورند |
| ریشک | وجود و طول ریشک وابسته به رقم است؛ بعضی گندم‌ها کاملاً ریشک‌دارند | اغلب بسیار بلند و مشخص؛ اما «بلندی ریشک» به‌تنهایی معیار قطعی نیست |
| مثال مزرعه‌ای | اگر بوته جوان گوشوارک کوچک و کمی مودار داشته باشد و در ادامه خوشه سنبلچه‌ای گندم تشکیل دهد، تشخیص به نفع گندم است | گوشوارک بزرگ و بی‌مو که ساقه را دربرمی‌گیرد، همراه با خوشه ریشک‌بلند دو یا شش ردیفه، نشانه قوی جو است |
نکته مهم: در مرحله گیاهچه، تشخیص فقط از روی یک صفت ممکن است اشتباه باشد. گوشوارک و لیگول را از محل اتصال پهنک به غلاف ببینید و اگر هنوز تردید وجود داشت، چند بوته را تا تشکیل خوشه دنبال کنید.
2
بذر، خاک و استقرار مزرعه
گندم یکنواخت از بستر یکنواخت شروع می‌شود. بذر سالم و گواهی‌شده، تاریخ کاشت مناسب منطقه، عمق کاشت یکنواخت و تماس خوب بذر با خاک، بسیاری از مشکلات بعدی را کم می‌کند.
آزمون خاک پیش از کشت
pH، EC، ماده آلی، فسفر، پتاسیم و در خاک‌های مسئله‌دار ریزمغذی‌ها مبنای برنامه اولیه هستند.
تراکم و عمق کاشت
عمق زیاد استقرار را کند می‌کند و عمق بسیار کم ریشه‌زایی و پایداری را کاهش می‌دهد. مقدار بذر باید با وزن هزار دانه و درصد جوانه‌زنی تنظیم شود.
ضدعفونی بذر
برای سیاهک‌ها و برخی پوسیدگی‌های بذرزاد، تیمار بذر ثبت‌شده یکی از مؤثرترین ابزارهای پیشگیری است؛ ماده مؤثره باید متناسب با بیماری هدف انتخاب شود.
در تیمار بذر، انتخاب ماده مؤثره زمانی دقیق‌تر است که بیماری هدف، وضعیت بذر، ثبت مصرف برای گندم و دوز درج‌شده روی برچسب هم‌زمان بررسی شوند؛ ماده‌ای که برای یک بیماری بذرزاد مناسب است الزاماً پوشش یکسانی برای سایر عوامل ندارد.
3
آبیاری، سرما، گرما و اختلالات فیزیولوژیک
تظاهر بسیاری از تنش‌های غیرزیستی با کمبود عناصر یا بیماری‌ها همپوشانی دارد. الگوی مزرعه، سابقه آب‌وهوا، ریشه و زمان ظهور علامت برای تفکیک ضروری است.
تنش / اختلال
تنش / اختلالآسیب یخبندان به خوشه گندم
Freeze injury
سفیدشدن یا عقیم‌شدن بخشی از خوشه، آبسوختگی اولیه بافت و آسیب به گره‌ها بسته به مرحله رشد و شدت سرما.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: چند روز پس از سرما، ساقه و خوشه را بازبینی کنید؛ ارزیابی فوری معمولاً شدت واقعی خسارت را نشان نمی‌دهد.
تنش / اختلالتنش خشکی در گندم
Drought stress
لوله‌شدن برگ، کاهش سطح سبز، کوتاهی بوته، زودرسی اجباری و کاهش پرشدن دانه.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: مرحله ساقه‌رفتن تا پرشدن دانه حساس است؛ برنامه آبیاری باید با بافت خاک، ریشه و تبخیر-تعرق تنظیم شود.
تنش / اختلالآبماندگی و غرقابی در گندم
Waterlogging
زردی لکه‌ای، توقف رشد، کاهش پنجه و مرگ ریشه در خاک بی‌هوازی.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: زهکشی و مدت غرقاب تعیین‌کننده‌اند؛ از کوددهی عجولانه پیش از احیای ریشه خودداری شود.
تنش / اختلالتنش گرمایی در گندم
Heat stress
کوتاه‌شدن دوره پرشدن دانه، سفیدشدن زودهنگام اندام‌ها و کاهش وزن هزار دانه.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: مدیریت تاریخ کاشت و آب کافی در مراحل حساس از مهم‌ترین ابزارهاست.
تنش / اختلالآسیب ناشی از غلظت بالای کود
Fertilizer injury
سوختگی نوک و حاشیه برگ یا لکه‌های نکروزه پس از تماس محلول غلیظ یا شوری موضعی می‌تواند رخ دهد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: این تصویر مرجع کمکی است؛ سابقه محلول‌پاشی، EC آب و الگوی پخش برای تشخیص ضروری است.
برای آشنایی با یک گزینه مکمل در برنامه مدیریت تنش، مشخصات کود آنتی‌استرس شاور نیز قابل بررسی است؛ کاربرد آن جایگزین اصلاح علت اصلی تنش نیست.
4
اطلس کمبود عناصر غذایی در گندم
تشخیص چشمی فقط نقطه شروع است. سن برگ درگیر، الگوی مزرعه و آزمون خاک/بافت تعیین می‌کنند که آیا واقعاً کمبود وجود دارد یا مشکل از ریشه، pH، شوری، سرما، بیماری یا خشکی است.
کمبود عنصرکمبود نیتروژن در گندم
Nitrogen deficiency
برگ‌های مسن از نوک به سمت قاعده زرد می‌شوند؛ مزرعه رنگ سبز روشن تا زرد می‌گیرد و پنجه‌زنی و رشد محدود می‌شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: بررسی سابقه کوددهی، رطوبت و ریشه؛ تصمیم درباره نیتروژن تکمیلی بر پایه مرحله رشد، آزمون خاک/بافت و پتانسیل عملکرد.
کمبود عنصرکمبود فسفر در گندم
Phosphorus deficiency
رشد کند، پنجه‌زنی ضعیف و در سرما یا کمبود شدید، تیرگی و ارغوانی‌شدن بافت‌های پیرتر دیده می‌شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: دسترسی فسفر به pH، دمای خاک و توسعه ریشه وابسته است؛ آزمون خاک و محل قرارگیری کود مهم‌تر از تشخیص صرفاً ظاهری است.
کمبود عنصرکمبود پتاسیم در گندم
Potassium deficiency
سوختگی و زردی حاشیه برگ‌های پیر، ضعف ساقه و کاهش تحمل تنش از نشانه‌های مهم است.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: کمبود را با شوری، خشکی و برخی بیماری‌های برگی اشتباه نکنید؛ آزمون خاک و بافت کمک‌کننده است.
کمبود عنصرکمبود گوگرد در گندم
Sulfur deficiency
زردی عمومی بیشتر روی برگ‌های جوان‌تر دیده می‌شود و می‌تواند شبیه کمبود نیتروژن باشد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: الگوی سنی برگ‌ها، ماده آلی خاک، بافت خاک و بارندگی/آبشویی بررسی شود.
کمبود عنصرکمبود روی در گندم
Zinc deficiency
کوتولگی، نوارهای روشن یا کلروتیک و کاهش رشد میان‌گره‌ها؛ در خاک‌های آهکی و فسفر بالا مهم‌تر است.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: آزمون خاک و بافت؛ در صورت تأیید، منبع روی مناسب خاکی یا محلول‌پاشی بر اساس شرایط مزرعه.
کمبود عنصرکمبود منگنز در گندم
Manganese deficiency
کلروز بین‌رگبرگی، لکه‌های خاکستری/قهوه‌ای و ضعف بافت؛ در خاک‌های با pH بالا یا ماده آلی زیاد محتمل‌تر است.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تأیید با آزمون بافت؛ محلول‌پاشی منگنز در مزرعه‌های دارای سابقه کمبود می‌تواند سریع‌تر از مصرف خاکی پاسخ دهد.
کمبود عنصرکمبود آهن در گندم
Iron deficiency
کلروز بین‌رگبرگی برگ‌های جوان، با باقی‌ماندن رگبرگ‌ها به رنگ سبز در مراحل اولیه.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: pH بالا، آهک فعال و شرایط ریشه بررسی شود؛ تشخیص با آزمایش بافت قابل‌اعتمادتر است.
کمبود عنصرکمبود مس در گندم
Copper deficiency
پیچش نوک برگ، ضعف ساقه، ناباروری نسبی خوشه و سفیدماندن برخی خوشه‌ها ممکن است دیده شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: در خاک‌های آلی یا شنی سابقه‌دار، مس با آزمون بافت تأیید شود؛ دوزهای بیش‌ازحد می‌توانند سمی باشند.
کمبود عنصرکمبود بور در گندم
Boron deficiency
اختلال رشد بافت‌های جوان و تشکیل دانه، کاهش باروری و بدشکلی ممکن است رخ دهد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: فاصله کمبود تا مسمومیت بور باریک است؛ فقط پس از تأیید آزمایشگاهی اصلاح شود.
کمبود عنصرکمبود منیزیم در گندم
Magnesium deficiency
کاهش رشد، رنگ‌پریدگی و کلروز همراه با تاخوردگی یا لوله‌شدن برگ در کمبود شدید؛ الگو می‌تواند با پتاسیم و تنش خشکی اشتباه شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: علاوه بر ظاهر برگ، Mg خاک/بافت و نسبت آن با پتاسیم و کلسیم بررسی شود.
کمبود عنصرکمبود کلسیم در گندم
Calcium deficiency
برگ‌های جوان ممکن است بدشکل، پیچیده یا بازنشده بمانند و رشد مریستم محدود شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: کمبود واقعی کلسیم در مزرعه کمتر از اختلال جذب ناشی از ریشه یا آب است؛ وضعیت ریشه و خاک هم بررسی شود.
کمبود عنصرکمبود مولیبدن در گندم
Molybdenum deficiency
بوته کم‌توان و کمی رنگ‌پریده می‌شود؛ در خاک اسیدی می‌تواند با اختلال متابولیسم نیترات و علائم شبیه کمبود نیتروژن همراه باشد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: pH خاک و آزمون بافت مهم است؛ اصلاح مولیبدن باید بسیار دقیق و پس از تأیید انجام شود.
| عنصر | برگ/اندام نخستین درگیر | نشانه کلیدی | اشتباه رایج |
|---|---|---|---|
| N | برگ‌های پیر | زردی عمومی از نوک و کاهش پنجه | گوگرد، غرقاب |
| S | بیشتر برگ‌های جوان | سبز روشن تا زرد عمومی | نیتروژن |
| K | برگ‌های پیر | سوختگی حاشیه و نوک | شوری/خشکی |
| Zn | برگ‌های جوان تا میانی | نوار کلروتیک و کوتولگی | آسیب علف‌کش |
| Mn | برگ‌های جوان‌تر | کلروز همراه لکه‌های ریز | بیماری برگی |
| Cu | رشد جدید و خوشه | پیچش نوک برگ و عقیمی نسبی | تنش خشکی/سرما |
در برنامه‌های تغذیه‌ای و زیست‌محرک، اطلاعات کود جلبک دریایی شاور می‌تواند در کنار آزمون خاک و نیاز واقعی مزرعه بررسی شود.
در برنامه تغذیه، مقدار و شکل مصرف کود بهتر است از روی آزمون خاک یا بافت، مرحله رشد، کیفیت آب، شوری و سابقه کوددهی تعیین شود. مشاهده یک علامت ظاهری به‌تنهایی برای افزایش دوز کود کافی نیست و محلول‌پاشی نیز باید با غلظت و شرایط درج‌شده روی برچسب محصول تطبیق داشته باشد.
5
مسمومیت عناصر، شوری و آسیب‌های شیمیایی
در گندم، مسمومیت همیشه تصویر اختصاصی و قابل‌تفکیک ندارد و اغلب با pH نامناسب، شوری، آب‌ماندگی یا مصرف نادرست کود/سم همراه است. بنابراین در این فصل «تشخیص تأییدی» مهم‌تر از شباهت تصویری است.
مسمومیت منگنز در گندم
در خاک‌های بسیار اسیدی و شرایط مستعد، لکه‌های قهوه‌ای/نکروزه و کاهش رشد ممکن است رخ دهد. آزمون خاک و بافت برای تأیید ضروری است.
مسمومیت بور در گندم
معمولاً از نوک و حاشیه برگ‌های پیر با زردی و نکروز شروع می‌شود. آب آبیاری و مقدار تجمعی بور باید بررسی شود.
شوری و EC بالا در گندم
تنکی سبزشدن، سوختگی نوک برگ و کاهش رشد؛ در مزرعه معمولاً با الگوی خاک/آب همراه است. EC خاک و آب اندازه‌گیری شود.
آسیب آمونیومی/کودی
تمرکز زیاد کود نزدیک بذر یا ریشه می‌تواند سبزشدن و ریشه را بسوزاند. محل و مقدار کود با الگوی خسارت تطبیق داده شود.
آسیب ناشی از بادبردگی علف‌کش
قطرات علف‌کش می‌توانند با باد یا پاشش ناخواسته از مزرعه مجاور برسند و پیچش، زردی یا توقف رشد ایجاد کنند. زمان رخداد و جهت باد سرنخ مهمی است.
اختلاط یا محلول‌پاشی نامناسب
سوختگی یکنواخت روی سطح تماس، هم‌زمانی با عملیات سمپاشی و شدت بیشتر در دوربرگردان‌ها یا همپوشانی نازل‌ها از نشانه‌های تشخیصی است.
قاعده تشخیصی: برای مسمومیت‌ها و شوری، عکس به‌تنهایی مبنای نسخه اصلاحی نیست؛ حداقل EC/pH و در صورت امکان آزمون بافت یا خاک لازم است.
6
اطلس آفات مهم گندم
برای هر آفت، خود آفت یا نشانه نسبتاً اختصاصی آن باید دیده شود. تصاویر این اطلس برای کمک به تشخیص میدانی انتخاب شده‌اند، اما تصمیم نهایی با مشاهده بوته، الگوی خسارت و مرحله رشدی آفت دقیق‌تر می‌شود.
آفتسن گندم
Sunn pest – Eurygaster integriceps
پوره و حشره کامل از ساقه، خوشه و دانه تغذیه می‌کنند؛ خسارت کیفی آرد و دانه می‌تواند مهم باشد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: پایش جمعیت و مرحله رشدی آفت/محصول تعیین‌کننده است. گزینه‌های شیمیایی باید فقط طبق ثبت محلی و آستانه مبارزه انتخاب شوند.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت عبور از آستانه خسارت و وجود ثبت محلی، پیرتروئیدهایی مانند دلتامترین، لامبدا سایهالوترین یا آلفاسایپرمترین از گزینه‌های رایج‌اند. زمان مبارزه باید بر پایه تراکم پوره‌ها و مرحله دانه تعیین شود.
آفتشته سبز گندم
Greenbug – Schizaphis graminum
کلنی‌های شته باعث زردی تا قرمزی موضعی برگ و ضعف بوته می‌شوند و برخی شته‌ها ناقل ویروس نیز هستند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: حفظ دشمنان طبیعی مهم است؛ پیش از سمپاشی تراکم شته و حضور کفشدوزک‌ها، بالتوری‌ها و پارازیتوئیدها بررسی شود.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت نیاز و ثبت محلی، فلونیکامید، سولفوکسافلور، استامی‌پراید یا لامبدا سایهالوترین می‌توانند مطرح باشند. حضور کفشدوزک‌ها، بالتوری‌ها و زنبورهای پارازیتوئید پیش از سمپاشی بررسی شود.
آفتشته روسی گندم
Russian wheat aphid – Diuraphis noxia
پیچیدگی برگ، نوارهای سفید تا ارغوانی و محبوس‌شدن خوشه در برگ‌های لوله‌شده از علائم مهم است.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: بازکردن برگ‌های لوله‌شده برای مشاهده کلنی تشخیصی است؛ کنترل بر پایه پایش و ثبت محلی.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت عبور از آستانه و ثبت محلی، فلونیکامید، سولفوکسافلور، استامی‌پراید یا لامبدا سایهالوترین از گزینه‌های قابل بررسی‌اند؛ پوشش مناسب روی بوته‌های پیچیده اهمیت دارد.
آفتشته یولاف پرنده‌گیلاسی
Bird cherry–oat aphid – Rhopalosiphum padi
شته تیره‌رنگ روی برگ و ساقه؛ علاوه بر مکیدن شیره، ناقل مهم ویروس زردی کوتولگی جو است.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: در اوایل فصل، ریسک انتقال ویروس مهم‌تر از خسارت مستقیم است.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت نیاز و ثبت محلی، فلونیکامید، سولفوکسافلور، استامی‌پراید یا لامبدا سایهالوترین قابل بررسی‌اند. تصمیم باید با توجه به تراکم شته و خطر انتقال ویروس گرفته شود.
آفتسوسک برگ‌خوار غلات
Cereal leaf beetle – Oulema melanopus
لاروها سطح برگ را می‌تراشند و نوارهای سفید طولی ایجاد می‌کنند؛ برگ پرچم اهمیت ویژه دارد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: پایش درصد برگ‌های آسیب‌دیده و تعداد لارو پیش از هر تصمیم کنترلی.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت رسیدن جمعیت به آستانه و وجود ثبت محلی، لامبدا سایهالوترین، دلتامترین، بتاسایفلوترین یا کلرانترانیلیپرول می‌توانند گزینه باشند.
آفتتریپس گندم
Wheat thrips – Haplothrips tritici
حشرات باریک و کوچک روی خوشه و غلاف؛ خسارت با تغذیه از اندام‌های زایشی و دانه در حال تشکیل مرتبط است.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: پایش خوشه در زمان ظهور تا شیری‌شدن؛ سمپاشی فقط در صورت آستانه و ثبت محلی.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت تراکم خسارت‌زا و وجود ثبت محلی، لامبدا سایهالوترین، دلتامترین، اسپینوساد یا اسپینتورام می‌توانند بررسی شوند. زمان کاربرد پیش از پنهان‌شدن جمعیت در خوشه اهمیت دارد.
آفتمگس هسی گندم
Hessian fly – Mayetiola destructor
لاروها در قاعده برگ و ساقه تغذیه می‌کنند؛ بوته کوتاه، ضعیف و مستعد خوابیدگی می‌شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: رقم مقاوم، تاریخ کاشت و مدیریت بقایا نقش اصلی دارند.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: کنترل شیمیایی پس از استقرار لارو داخل بوته معمولاً ضعیف است. در برخی برنامه‌ها ایمیداکلوپرید یا تیامتوکسام به‌صورت تیمار بذر برای حفاظت اولیه استفاده می‌شوند، اما تاریخ کاشت و رقم مقاوم پایه مدیریت‌اند.
آفتکرم مفتولی
Wireworms
لاروهای خاکزی بذر و ریشه‌چه را می‌خورند و باعث تنکی لکه‌ای مزرعه می‌شوند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: پیش از کشت سابقه مزرعه و نمونه‌برداری خاک بررسی شود؛ تیمار بذر فقط بر اساس ریسک و برچسب ثبت‌شده.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: سمپاشی برگی برای لارو خاکزی کارایی ندارد. در مزارع پرریسک و در صورت ثبت محلی، تیمار بذر با تیامتوکسام، کلوتیانیدین یا ایمیداکلوپرید می‌تواند بخشی از برنامه پیشگیری باشد.
آفتزنبور ساقه‌خوار گندم
Wheat stem sawfly – Cephus cinctus
لارو داخل ساقه تونل می‌زند و نزدیک برداشت می‌تواند باعث بریدگی و افتادن ساقه شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب، ارقام ساقه‌توپر در مناطق درگیر و مدیریت بقایا از ابزارهای مهم‌اند.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: پس از ورود لارو به ساقه، حشره‌کش نجات‌بخش قابل اتکایی وجود ندارد. رقم ساقه‌توپر، مدیریت بقایا و زمان برداشت از سمپاشی مؤثرترند؛ مصرف حشره‌کش صرفاً با توصیه و ثبت اختصاصی منطقه‌ای انجام شود.
آفتکنه پیچیدگی گندم و ناقل موزاییک رگه‌ای
Wheat curl mite
کنه بسیار ریز است و بیشتر از طریق علائم و نقش آن در انتقال ویروس موزاییک رگه‌ای گندم شناخته می‌شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: حذف گندم خودرو و پل سبز بین فصل‌ها یکی از کلیدی‌ترین اقدامات مدیریت است.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: برای کنه پیچیدگی گندم، سمپاشی مزرعه‌ای معمولاً کنترل قابل اتکایی ایجاد نمی‌کند. حذف گندم خودرو و قطع «پل سبز» پیش از کشت ابزار اصلی است؛ آفت‌کش تنها در صورت وجود توصیه ثبت‌شده محلی مطرح است.
آفتکرم برگ‌خوار غلات (کرم ارتشی حقیقی)
True armyworm – Mythimna unipuncta
لاروها شبانه برگ و گاهی ریشک/خوشه را می‌خورند؛ حاشیه مزارع و نواحی خوابیده باید دقیق‌تر بررسی شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: شمارش لارو و بررسی اندازه آن‌ها قبل از تصمیم؛ لاروهای درشت نزدیک شفیرگی پاسخ کنترلی ضعیف‌تری دارند.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت رسیدن لاروها به آستانه و تا وقتی کوچک‌اند، مواد ثبت‌شده‌ای مانند لامبدا سایهالوترین، بتاسایفلوترین، کلرانترانیلیپرول یا اسپینتورام می‌توانند گزینه باشند.
آفتشپشه گندم انباری
Granary weevil – Sitophilus granarius
حشره کامل و لارو داخل دانه سبب سوراخ‌شدن، کاهش وزن و افت کیفیت انبار می‌شوند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: پاکیزگی انبار، رطوبت و دمای پایین و پایش منظم پایه مدیریت است؛ گازدهی فقط توسط افراد مجاز و طبق مقررات.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: پایه کنترل، خشک و خنک نگه‌داشتن دانه و پاکیزگی انبار است. در آلودگی تثبیت‌شده، فسفین فقط در قالب گازدهی حرفه‌ای توسط فرد مجاز و طبق مقررات استفاده می‌شود؛ این صفحه دوز یا دستور گازدهی ارائه نمی‌کند.
آفت / نماتدنماتد سیستی غلات در گندم
Cereal cyst nematode – Heterodera avenae
لکه‌های کوتوله و زرد در مزرعه همراه با ریشه ضعیف و کیست‌های کوچک روی ریشه؛ تشخیص قطعی با بررسی ریشه/خاک انجام می‌شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب با غیرمیزبان، رقم مقاوم در مناطق دارای گزینه مناسب و جلوگیری از جابه‌جایی خاک آلوده.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: برای آلودگی مستقر، سم نجات‌بخش عمومی و قابل اتکایی وجود ندارد. تناوب با گیاه غیرمیزبان و رقم مقاوم اولویت دارد؛ نماتدکش یا تیمار بذر فقط در صورت ثبت مشخص برای گندم و این نماتد بررسی شود.
نام مواد مؤثره در این بخش برای شناخت گزینه‌های مدیریت آمده است. انتخاب محصول تجاری، دوز، زمان مصرف، فاصله تا برداشت و امکان اختلاط با توجه به ثبت مصرف برای گندم، مرحله آفت و محصول و شرایط همان مزرعه انجام می‌شود. در آفات دارای دشمن طبیعی، حفظ جمعیت مفیدها نیز بخشی از تصمیم کنترل است.
7
اطلس بیماری‌های مهم گندم
بیماری‌های برگی و خوشه‌ای باید با محل شروع علامت، شکل لکه/جوش، شرایط آب‌وهوایی و در موارد حساس با آزمایش تأیید شوند. حفاظت از برگ پرچم و مدیریت بیماری خوشه در زمان درست، بسیار مهم‌تر از سمپاشی دیرهنگام است.
بیماریزنگ زرد گندم
Stripe rust – Puccinia striiformis f. sp. tritici
جوش‌های زرد-نارنجی به‌صورت نوارهای طولی منظم روی برگ‌ها؛ در هوای خنک و مرطوب سریع گسترش می‌یابد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: رقم مقاوم و پایش زودهنگام؛ در صورت نیاز قارچ‌کش ثبت‌شده پیش از آسیب برگ پرچم/خوشه.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت نیاز و ثبت محلی، قارچ‌کش‌هایی بر پایه تبوکونازول، پروپیکونازول، پروتیوکونازول یا متکونازول و ترکیبات ثبت‌شده آن‌ها قابل استفاده‌اند؛ حفاظت از برگ پرچم و زمان شروع بیماری تعیین‌کننده است.
بیماریزنگ قهوه‌ای گندم
Leaf rust – Puccinia triticina
جوش‌های نارنجی-قهوه‌ای پراکنده عمدتاً روی سطح برگ؛ الگوی آن از زنگ زرد نامنظم‌تر است.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: پایش رقم، مرحله رشد و شدت آلودگی؛ قارچ‌کش در صورت توجیه اقتصادی و ثبت محلی.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت خطر اقتصادی و ثبت محلی، تبوکونازول، پروپیکونازول، پروتیوکونازول، متکونازول یا ترکیبات ثبت‌شده با آزوکسی‌استروبین/پیراکلوستروبین می‌توانند مطرح باشند.
بیماریزنگ سیاه ساقه گندم
Stem rust – Puccinia graminis f. sp. tritici
جوش‌های کشیده قهوه‌ای تا تیره روی ساقه، غلاف و برگ که اپیدرم را می‌شکافند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: ارقام مقاوم و پایش منطقه‌ای؛ آلودگی زودهنگام می‌تواند بسیار مخرب باشد.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت مشاهده زودهنگام روی رقم حساس و وجود ثبت، تبوکونازول، پروپیکونازول، پروتیوکونازول یا متکونازول از گزینه‌های قابل بررسی‌اند. پایش منطقه‌ای و رقم مقاوم اهمیت بیشتری دارد.
بیماریفوزاریوم خوشه گندم
Fusarium head blight – Fusarium spp.
سفیدشدن زودرس یک یا چند سنبلچه و گاهی پوشش صورتی/نارنجی؛ خطر مایکوتوکسین نیز مطرح است.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب و مدیریت بقایا مهم است؛ زمان‌بندی قارچ‌کش حوالی گلدهی حیاتی است و انتخاب ماده باید با برچسب و مدیریت DON هماهنگ باشد.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: برای کاهش فوزاریوم خوشه و DON، در صورت ثبت محلی پروتیوکونازول، متکونازول یا تبوکونازول در حوالی شروع گلدهی از گزینه‌های اصلی‌اند. قارچ‌کش‌های استروبیلورینی به‌تنهایی در این زمان انتخاب مناسبی برای FHB نیستند.
بیماریسپتوریوز برگ گندم
Septoria tritici blotch – Zymoseptoria tritici
لکه‌های کشیده قهوه‌ای با پیکنیدهای سیاه ریز؛ بارندگی و ترشدگی برگ انتشار را تشدید می‌کند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب، بقایا، رقم و حفاظت از برگ پرچم در برنامه مدیریت لحاظ شود.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت نیاز و ثبت محلی، پروتیوکونازول، تبوکونازول، پروپیکونازول، آزوکسی‌استروبین یا پیراکلوستروبین و ترکیبات ثبت‌شده آن‌ها قابل بررسی‌اند.
بیماریلکه قهوه‌ای یا تان‌اسپات گندم
Tan spot – Pyrenophora tritici-repentis
لکه‌های عدسی/بیضی قهوه‌ای با هاله زرد و گاهی نقطه تیره مرکزی؛ بقایای آلوده منبع مهم بیماری‌اند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب و مدیریت بقایا در کنار رقم و قارچ‌کش ثبت‌شده.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت فعال‌بودن بیماری روی رقم حساس، گزینه‌های ثبت‌شده می‌توانند شامل پروپیکونازول، تبوکونازول، پروتیوکونازول، آزوکسی‌استروبین یا پیراکلوستروبین باشند.
بیماریلکه برگی هلمینتوسپوریومی گندم
Spot blotch – Bipolaris sorokiniana
لکه‌های قهوه‌ای تیره که به هم می‌پیوندند؛ در شرایط گرم و مرطوب شدیدتر است و می‌تواند ریشه/طوقه را هم درگیر کند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: بذر سالم، تناوب، تعادل تغذیه و مدیریت بقایا پایه کنترل است.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت نیاز و ثبت، پروپیکونازول، تبوکونازول، پروتیوکونازول، آزوکسی‌استروبین یا پیراکلوستروبین از گزینه‌های قابل بررسی‌اند؛ تناوب و مدیریت بقایا نیز ضروری است.
بیماریسفیدک پودری گندم
Powdery mildew – Blumeria graminis f. sp. tritici
توده‌های سفید آردی روی برگ و غلاف که با گذشت زمان خاکستری می‌شوند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تراکم و نیتروژن زیاد بیماری را تشدید می‌کند؛ رقم و پایش برگ‌های بالایی مهم است.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت رسیدن بیماری به برگ‌های بالایی و وجود ثبت محلی، پروپیکونازول، تبوکونازول، پروتیوکونازول، متکونازول یا پیراکلوستروبین می‌توانند مطرح باشند.
بیماریسیاهک آشکار گندم
Loose smut – Ustilago tritici
به‌جای دانه، توده سیاه اسپور تشکیل می‌شود که به‌تدریج پراکنده شده و محور خوشه باقی می‌ماند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: بذر گواهی‌شده و تیمار بذر سیستمیک ثبت‌شده مؤثرترین مدیریت است.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: کنترل اصلی پیش از کاشت است. تیمار بذر سیستمیک با مواد ثبت‌شده‌ای مانند تبوکونازول، تریتیکونازول، ایپکونازول یا دیفنوکونازول می‌تواند آلودگی بذرزاد را کنترل کند.
بیماریپا سیاهی یا تیک‌آل گندم
Take-all – Gaeumannomyces tritici
سیاه‌شدن ریشه و طوقه، بوته‌های کوتاه و خوشه‌های سفید پراکنده؛ معمولاً لکه‌ای در مزرعه.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب با غیرغلات، مدیریت pH/تغذیه و کاهش پل سبز؛ تشخیص ریشه‌ای ضروری است.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: قارچ‌کش برگی پس از بروز علائم درمان‌کننده نیست. در برخی کشورها و فقط در صورت ثبت، تیمار بذر با سیلتیوفام برای کاهش تیک‌آل استفاده می‌شود؛ تناوب و مدیریت ریشه پایه کنترل است.
بیماریپوسیدگی تاج فوزاریومی گندم
Fusarium crown rot
قهوه‌ای‌شدن قاعده پنجه و گره‌های پایین، ضعف بوته و سفیدخوشه در تنش خشکی.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب، کاهش بقایای آلوده روی سطح ردیف و مدیریت تنش آبی/تغذیه‌ای.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: کنترل مزرعه‌ای کامل با سم امکان‌پذیر نیست. تیمار بذر با تبوکونازول، دیفنوکونازول، ایپکونازول یا ترکیبات حاوی سدکسان در صورت ثبت می‌تواند آلودگی بذر/گیاهچه را کاهش دهد.
بیماریرگه باکتریایی برگ گندم
Bacterial leaf streak – Xanthomonas translucens
لکه‌های آبسوخته طولی که قهوه‌ای و شفاف می‌شوند؛ در رطوبت بالا ممکن است ترشح باکتریایی دیده شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: بذر سالم، تناوب و کاهش انتقال مکانیکی در مزرعه خیس؛ قارچ‌کش‌ها علیه بیماری باکتریایی مؤثر نیستند.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: برای این بیماری قارچ‌کش مؤثر نیست و کنترل شیمیایی قابل اتکایی وجود ندارد. ترکیبات مسی در برخی کشورها ثبت محدود دارند اما نتایج مزرعه‌ای ناسازگار است؛ رقم متحمل و بذر سالم اولویت دارند.
بیماریموزاییک رگه‌ای گندم
Wheat streak mosaic virus – WSMV
رگه‌های زرد موزاییکی، کوتولگی و کاهش پنجه؛ توسط کنه پیچیدگی گندم منتقل می‌شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: حذف گندم خودرو و شکستن پل سبز پیش از کشت مهم‌ترین اقدام است؛ درمان شیمیایی ویروس وجود ندارد.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: ویروس با قارچ‌کش یا حشره‌کش درمان نمی‌شود. کنترل شیمیایی کنه ناقل در مزرعه معمولاً قابل اتکا نیست؛ حذف گندم خودرو و قطع پل سبز پیش از کشت مهم‌ترین اقدام است.
بیماریزردی کوتولگی جو در گندم
Barley yellow dwarf virus – BYDV
زردی یا ارغوانی‌شدن از نوک برگ، کوتولگی و کاهش پنجه؛ شته‌ها ناقل‌اند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: مدیریت ناقل و زمان کاشت بر اساس ریسک منطقه؛ گیاه آلوده درمان نمی‌شود.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: ویروس درمان مستقیم ندارد. اگر آلودگی شته ناقل در مرحله حساس از آستانه بگذرد و ثبت محلی وجود داشته باشد، فلونیکامید، سولفوکسافلور، استامی‌پراید یا لامبدا سایهالوترین می‌توانند برای مدیریت ناقل مطرح شوند.
بیماریسیاهک پنهان یا سیاهک بدبو گندم
Common bunt / stinking smut – Tilletia caries & T. laevis
دانه‌ها با توده اسپور تیره جایگزین می‌شوند و بوی ماهی‌مانند شاخص ایجاد می‌شود؛ آلودگی بذر منبع مهم انتقال است.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: بذر گواهی‌شده و تیمار بذر ثبت‌شده؛ از بذر مزرعه آلوده برای کشت بعدی استفاده نشود.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: کنترل اصلی، بذر سالم و تیمار پیش از کاشت است. مواد ثبت‌شده‌ای مانند تبوکونازول، تریتیکونازول، ایپکونازول یا دیفنوکونازول می‌توانند برای تیمار بذر استفاده شوند.
بیماری قرنطینهایسیاهک کارنال گندم
Karnal bunt – Tilletia indica
بخشی از دانه، بیشتر نزدیک جنین/شیار، با توده سیاه جایگزین می‌شود؛ بیماری از نظر قرنطینه‌ای اهمیت ویژه دارد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: در صورت ظن، جابه‌جایی بذر/محصول محدود و نمونه برای تأیید آزمایشگاهی و اعلام طبق ضوابط قرنطینه‌ای ارسال شود.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: این بیماری اهمیت قرنطینه‌ای دارد و تکیه بر سم کافی نیست. بذر گواهی‌شده و الزامات قرنطینه‌ای مقدم‌اند؛ تیمار بذر با قارچ‌کش‌های ثبت‌شده برای سیاهک‌ها تنها در چارچوب دستور رسمی منطقه انجام شود.
بیماریارگوت گندم
Ergot – Claviceps purpurea
دانه با اسکلروت سخت، کشیده و تیره جایگزین می‌شود؛ اسکلروت‌ها حاوی آلکالوئیدهای سمی‌اند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: بذر پاک، کنترل گراس‌های میزبان، تناوب و پاک‌سازی محصول؛ دانه آلوده وارد زنجیره غذایی/خوراکی نشود.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: پس از تشکیل آلودگی روی خوشه، قارچ‌کش نجات‌بخش قابل اتکایی وجود ندارد. استفاده از بذر پاک، حذف اسکلروت‌ها، تناوب و کنترل علف‌های هرز گرامینه محور مدیریت است.
بیماریچشملکهای ساقه گندم
Eyespot – Oculimacula spp.
ضایعات بیضی قهوه‌ای با مرکز روشن در قاعده ساقه؛ آلودگی شدید ساقه را ضعیف و خوابیدگی را بیشتر می‌کند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب، مدیریت بقایا و پایش مزرعه‌های زودکاشت/متوالی غلات؛ قارچ‌کش فقط در صورت ثبت و زمان مناسب.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در مناطق دارای ثبت و هنگام شروع ساقه‌رفتن، پروتیوکونازول یا سیپرودینیل می‌توانند برای کاهش چشم‌لکه‌ای مطرح باشند؛ زمان مصرف و پوشش بخش پایینی ساقه اهمیت دارد.
در بیماری‌های گندم، زمان مصرف قارچ‌کش به اندازه انتخاب ماده مؤثره اهمیت دارد. ثبت مصرف، مرحله رشد، اندام هدف، فشار بیماری، فاصله تا برداشت و شرایط آب‌وهوایی باید کنار هم دیده شوند؛ در بیماری‌هایی که کنترل شیمیایی قابل اتکایی ندارند، مدیریت زراعی و پیشگیری محور اصلی برنامه باقی می‌ماند.
8
علف‌های هرز مهم مزارع گندم
در گندم، تشخیص دقیق باریک‌برگ‌ها در مراحل ابتدایی حیاتی است؛ چون بسیاری از آن‌ها ظاهری شبیه گندم دارند و انتخاب اشتباه علف‌کش می‌تواند هم بی‌اثر و هم عامل تشدید مقاومت شود.
علف هرزیولاف وحشی در گندم
Wild oat – Avena fatua
علف هرز باریک‌برگ بسیار رقابتی در غلات؛ بذرریزی و بانک بذر مزرعه مدیریت بلندمدت را دشوار می‌کند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب علف‌کش و محصول، بذر پاک، کنترل لکه‌ها پیش از بذرریزی و استفاده از علف‌کش ثبت‌شده متناسب با مرحله رشد.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در جمعیت حساس و مرحله مناسب، علف‌کش‌های ثبت‌شده‌ای مانند پینوکسادن، کلودینافوپ پروپارژیل، فنوکساپروپ-P-اتیل یا پایروکسولام قابل بررسی‌اند؛ سابقه مقاومت مزرعه تعیین‌کننده است.
علف هرزفالاریس یا علف قناری ریزدانه
Littleseed canarygrass – Phalaris minor
باریک‌برگ مهم مزارع گندم، به‌ویژه در سامانه گندم–برنج؛ در مراحل اولیه با گندم اشتباه می‌شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: شناسایی دقیق و توجه به مقاومت علف‌کش؛ انتخاب ماده بر اساس جمعیت مقاوم منطقه.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در صورت حساس‌بودن جمعیت و ثبت محلی، پینوکسادن، کلودینافوپ پروپارژیل، فنوکساپروپ-P-اتیل یا پایروکسولام از گزینه‌های قابل بررسی‌اند. مرحله جوان علف هرز بهترین زمان کنترل است.
علف هرزجو دره یا گندمک مفصلی
Jointed goatgrass – Aegilops cylindrica
خویشاوند نزدیک گندم و کنترل انتخابی آن دشوار است؛ آلودگی بذر و مزرعه اهمیت قرنطینه‌ای دارد.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: بذر پاک، تناوب و جلوگیری از بذرریزی؛ مدیریت مزرعه‌ای چندساله ضروری است.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: به‌دلیل خویشاوندی نزدیک با گندم، گزینه‌های پس‌رویشی محدودند. سامانه‌های ویژه ارقام متحمل همراه با ایمازاموکس فقط در صورت ثبت رسمی همان رقم/سامانه قابل استفاده‌اند؛ تناوب زراعی معمولاً ضروری است.
علف هرزچچم سفت
Rigid ryegrass – Lolium rigidum
رقیب جدی گندم و از علف‌های هرز مشهور از نظر مقاومت چندگانه به علف‌کش‌ها.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تنوع ابزارهای زراعی و شیمیایی و جلوگیری از بذرریزی؛ تکرار یک ماده واحد خطر مقاومت را بالا می‌برد.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: اگر جمعیت هنوز حساس باشد، پینوکسادن، پایروکسولام، کلودینافوپ پروپارژیل یا فنوکساپروپ-P-اتیل می‌توانند مطرح باشند؛ مقاومت چچم به چندین علف‌کش شایع است و آزمون مقاومت ارزش زیادی دارد.
علف هرزسلمهتره در گندم
Common lambsquarters – Chenopodium album
پهن‌برگ یک‌ساله با پوشش آردی روی برگ‌های جوان؛ رقابت آن در استقرار ضعیف گندم بیشتر می‌شود.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: کنترل در مراحل جوانی مؤثرتر است؛ انتخاب علف‌کش بر اساس مرحله گندم و طیف علف هرز.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در مرحله جوان علف هرز و با رعایت مرحله مجاز گندم، تری‌بنورون‌متیل، فلوراسولام، فلوروکسی‌پیر، MCPA یا 2,4-D در صورت ثبت محلی قابل بررسی‌اند.
علف هرزخردل وحشی در گندم
Wild mustard – Sinapis arvensis
پهن‌برگ یک‌ساله با گل زرد؛ در تراکم بالا رقابت و آلودگی بذر ایجاد می‌کند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: کنترل زودهنگام و جلوگیری از بذرریزی؛ گزینه‌های پهن‌برگ‌کش ثبت‌شده متعددند.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در مرحله روزت/جوان و با رعایت مرحله رشد گندم، تری‌بنورون‌متیل، فلوراسولام، MCPA یا 2,4-D از گزینه‌های رایج در صورت ثبت محلی‌اند.
علف هرزپیچک صحرایی در گندم
Field bindweed – Convolvulus arvensis
علف هرز چندساله ریشه‌دار و پیچنده؛ قطعات ریشه نیز می‌توانند بازرویی کنند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: برنامه چندساله تلفیقی؛ یک نوبت کنترل معمولاً کافی نیست.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: برای سرکوب رشد هوایی در مزرعه گندم، فلوروکسی‌پیر، دیکامبا، 2,4-D یا MCPA در صورت ثبت و در مرحله مجاز گندم مطرح‌اند؛ ریشه چندساله نیازمند برنامه چندساله است.
علف هرزچسبک در گندم
Cleavers – Galium aparine
ساقه و برگ قلاب‌دار، رشد بالارونده و آلودگی برداشت؛ در غلات زمستانه می‌تواند رقابت جدی ایجاد کند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: کنترل در مراحل جوانی و پیش از بالاروی شدید؛ انتخاب ماده با توجه به مرحله رشد گندم.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در مراحل جوان و با رعایت مرحله رشد محصول، فلوروکسی‌پیر، فلوراسولام یا تری‌بنورون‌متیل در صورت ثبت محلی می‌توانند گزینه باشند.
علف هرزتربچه وحشی در گندم
Wild radish – Raphanus raphanistrum
پهن‌برگ رقابتی با گل‌های سفید/زرد؛ جمعیت‌های مقاوم به چند علف‌کش در برخی مناطق گزارش شده‌اند.
اقدام تشخیصی/مدیریتی: تناوب روش‌ها و جلوگیری از بذرریزی؛ قبل از انتخاب علف‌کش سابقه مقاومت منطقه بررسی شود.
گزینه شیمیایی / ماده مؤثره: در جمعیت حساس و مرحله مناسب، بروموکسینیل، فلوراسولام، تری‌بنورون‌متیل، MCPA یا 2,4-D در صورت ثبت محلی قابل بررسی‌اند؛ مقاومت چندگانه در این علف هرز گزارش شده است.
در انتخاب علف‌کش، تشخیص دقیق گونه و مرحله رشد علف هرز مقدم بر انتخاب ماده است. مرحله مجاز گندم، سابقه مقاومت مزرعه، دوز برچسب، کیفیت آب و شرایط دمایی/رطوبتی هنگام کاربرد می‌توانند نتیجه را تغییر دهند؛ تکرار یک ماده مؤثره در جمعیت‌های مشکوک به مقاومت انتخاب مناسبی نیست.
مقاومت علف‌کش: چچم، یولاف وحشی، فالاریس و تربچه وحشی در بسیاری از سامانه‌های تولید دنیا سابقه مقاومت دارند. تکرار یک ماده مؤثره یا یک شیوه کنترل، راهبرد پایداری نیست.
9
مدیریت تلفیقی و گزینه‌های شیمیایی به زبان ماده مؤثره
در این بخش گزینه‌های شیمیایی با نام ماده مؤثره و به زبان قابل‌فهم آمده‌اند. انتخاب ماده، دوز، زمان مصرف، فاصله تا برداشت و امکان اختلاط باید با برچسب ثبت‌شده همان محصول و شرایط مزرعه تطبیق داده شود.
زنگ‌ها و بیماری‌های برگی قارچی
بسته به ثبت محلی و بیماری: تبوکونازول، پروپیکونازول، پروتیوکونازول، متکونازول، آزوکسی‌استروبین، پیراکلوستروبین، فلوکس‌آپیروکساد و ترکیبات ثبت‌شده آن‌ها. زمان مصرف باید بر اساس بیماری فعال و حفاظت از برگ‌های بالایی باشد.
فوزاریوم خوشه
در مناطق و برچسب‌های مجاز، پروتیوکونازول، تبوکونازول یا متکونازول از گزینه‌های متداول‌اند. زمان کاربرد نزدیک گلدهی تعیین‌کننده است؛ هر قارچ‌کش بیماری برگی الزاماً انتخاب مناسبی برای FHB و مدیریت DON نیست.
سیاهک‌ها و بیماری‌های بذرزاد
تیمار بذر با مواد مؤثره‌ای مانند تبوکونازول، دیفنوکونازول، کاربوکسین یا ترکیبات ثبت‌شده می‌تواند کاربرد داشته باشد. بذر گواهی‌شده همچنان پایه کار است.
شته‌ها، سن و حشرات مکنده/جونده
بسته به آفت و ثبت محلی: استامی‌پراید، فلونیکامید، پیریمیکارب، سولفوکسافلور، دلتامترین، لامبدا سایهالوترین، آلفاسایپرمترین. برای سن گندم و آفات طغیانی، آستانه منطقه‌ای و مرحله پوره اهمیت ویژه دارد.
تریپس و برخی لاروها
در صورت ثبت برای هدف موردنظر، موادی مانند اسپینوساد/اسپینتورام یا برخی حشره‌کش‌های اختصاصی می‌توانند گزینه باشند؛ انتخاب باید بر اساس آفت واقعی و مرحله آن باشد.
علف‌های هرز باریک‌برگ
بسته به گونه و مقاومت: پینوکسادن، کلودینافوپ پروپارژیل، فنوکساپروپ-P-اتیل، پایروکسولام یا ترکیبات ثبت‌شده. برای جمعیت مقاوم، فقط تغییر نام تجاری کافی نیست.
علف‌های هرز پهن‌برگ
بسته به مرحله گندم و گونه علف هرز: تری‌بنورون‌متیل، فلوراسولام، فلوروکسی‌پیر، MCPA، 2,4-D یا دیکامبا در برخی برنامه‌ها کاربرد دارند. محدودیت مرحله رشد گندم و بادبردگی باید جدی گرفته شود.
آفات انباری
پایه مدیریت: انبار پاک، دانه خشک و خنک، پایش و جداسازی آلودگی. فسفین فقط در چارچوب گازدهی حرفه‌ای و توسط افراد مجاز استفاده می‌شود؛ این صفحه دستور اجرایی گازدهی ارائه نمی‌کند.
انتخاب نهاده زمانی دقیق‌تر است که عامل هدف، ثبت مصرف برای گندم، مرحله رشد، دوز برچسب، فاصله تا برداشت، کیفیت آب، شرایط آب‌وهوایی و سازگاری اختلاط در کنار هم بررسی شوند. برای عوامل فاقد کنترل شیمیایی قابل اتکا، روش‌های زراعی و پیشگیرانه اولویت دارند.
10
برداشت، کیفیت دانه و انبارداری
هدف برداشت، کمینه‌کردن ریزش، شکستگی، آلودگی و افت کیفیت است. زمان برداشت با رطوبت دانه، وضعیت خوشه، ظرفیت کمباین و شرایط هوا تنظیم می‌شود.
پیش از برداشت
لکه‌های خوابیدگی، سفیدخوشه، فوزاریوم و علف‌های هرز دیررس جداگانه ارزیابی شوند تا تنظیم کمباین و جداسازی محصول بهتر انجام شود.
پس از برداشت
دانه برای انبار پایدار باید به رطوبت ایمن متناسب با مدت و دمای نگهداری برسد. نقاط داغ و رطوبت موضعی منبع اصلی مشکل‌اند.
پایش انبار
دما، رطوبت، بوی غیرعادی، حشرات و کلوخه‌شدن دانه به‌صورت دوره‌ای کنترل شود. پاکیزگی پیش از ورود محصول اهمیت زیادی دارد.
شاور، مشاور کشاورز
در مزرعه گندم، یک علامت مشابه می‌تواند از کمبود عنصر، بیماری ریشه، شوری، تنش آب، آسیب علف‌کش یا آفت ناشی شود. نسخه دقیق زمانی شکل می‌گیرد که مرحله رشد، الگوی مزرعه، آب‌وهوا، سابقه کود و سم، ریشه و در صورت نیاز نتیجه آزمون خاک/بافت کنار هم دیده شوند.
برای تصمیم تغذیه‌ای یا گیاه‌پزشکی، عکس واضح از نمای کلی مزرعه، بوته کامل با ریشه، برگ/خوشه نزدیک و شرح عملیات ۱۰ تا ۱۴ روز اخیر بیشترین ارزش تشخیصی را دارد.
11
پرسش‌های متداول گندم
زردی گندم همیشه کمبود نیتروژن است؟
خیر. کمبود گوگرد، آب‌ماندگی، سرما، بیماری ریشه، شوری و حتی برخی ویروس‌ها می‌توانند زردی ایجاد کنند. الگوی مزرعه و سن برگ درگیر باید بررسی شود.
فرق زنگ زرد و زنگ قهوه‌ای چیست؟
زنگ زرد معمولاً جوش‌های زرد را به شکل ردیف‌های طولی منظم می‌سازد، درحالی‌که زنگ قهوه‌ای جوش‌های نارنجی-قهوه‌ای پراکنده‌تر روی برگ ایجاد می‌کند.
خوشه سفید یعنی فوزاریوم است؟
نه لزوماً. فوزاریوم خوشه، پوسیدگی تاج، تیک‌آل، آسیب ساقه‌خوار و تنش‌های شدید می‌توانند سفیدخوشه ایجاد کنند. طوقه، ریشه و خود خوشه باید هم‌زمان بررسی شوند.
برای شته گندم چه سمی بزنیم؟
اول گونه و تراکم شته و دشمنان طبیعی مشخص شود. در صورت عبور از آستانه و وجود ثبت محلی، مواد مؤثره‌ای مانند استامی‌پراید، فلونیکامید، پیریمیکارب یا برخی گزینه‌های دیگر می‌توانند مطرح باشند؛ انتخاب نهایی به منطقه، مرحله محصول و برچسب وابسته است.
چرا علف‌کش باریک‌برگ سال قبل جواب داد ولی امسال نه؟
اشتباه در شناسایی گونه، مرحله نامناسب، سرما/خشکی هنگام مصرف، کیفیت پاشش و مقاومت علف‌کش از علت‌های مهم‌اند. در چچم، یولاف وحشی و فالاریس مقاومت باید جدی بررسی شود.
منابع علمی معتبر
برای تدوین این راهنما از منابع دانشگاهی، ترویجی و بین‌المللی حوزه غلات، تغذیه گیاه و گیاه‌پزشکی استفاده شده است.
نمایش منابع علمی
- CIMMYT – Wheat agronomy, crop management and diagnostic resources
- FAO – Wheat production and crop management resources
- University of Minnesota Extension – Small grains diagnostics and disease management
- University of Nebraska–Lincoln CropWatch – Wheat pests and disease management
- Kansas State Research and Extension – Wheat production and plant pathology
- USDA Agricultural Research Service – Wheat research resources
- WA Soil Knowledge Base – Cereal cyst nematode diagnosis and management
انتخاب نهاده زمانی دقیق‌تر است که عامل هدف، ثبت مصرف برای گندم، مرحله رشد، دوز برچسب، فاصله تا برداشت، شرایط آب‌وهوایی و سازگاری اختلاط در کنار هم دیده شوند. در عوامل فاقد کنترل شیمیایی قابل اتکا، مدیریت زراعی و پیشگیرانه نقش اصلی را دارد؛ عملیات تخصصی انبار نیز بر اساس ضوابط و توسط فرد آموزش‌دیده انجام می‌شود.
